Psikologjia është kryesisht studimi i korrelacioneve dhe i asaj se sa mund të ndërtojmë lidhje midis tyre dhe shkakësisë. Shpesh na thuhet se “korrelacioni nuk do të thotë shkakësi” në botën e të dhënave. Një shembull klasik: Shitjet e akullores kanë një lidhje pozitive me shkallën e kriminalitetit. Akullorja nuk shkakton kriminalitet, por muajt e verës, siç duket, nxisin të dyja.
Por kjo nuk është një rregull i hekurt. Edhe pse korrelacioni nuk do të thotë gjithmonë shkakësi, ai shpesh mund ta nënkuptojë ose sugjerojë fuqishëm atë. Psikologët përballen me këtë dilemë gjatë gjithë kohës. Për shembull, është vërejtur në mënyrë anekdotike prej mijëra vjetësh që njerëzit që flenë më pak orë, kanë tendencë të performojnë më dobët në detyra që kërkojnë kujtesë, vëmendje dhe vendimmarrje, dhe të rinjtë me orare të çrregullta gjumi shpesh marrin nota më të ulëta. Kjo është “vetëm” një lidhje. Vetëm kohët e fundit kemi pasur neuroimazheri dhe mjete të neuroshkencës për të vërtetuar shkakësinë.
Hijet e debatit korrelacion/shkakësi u ndien edhe gjatë intervistës së kësaj jave në rubrikën Mini Philosophy, me autoren e shpërblyer Leor Zmigrod, për librin e saj më të fundit, Truri Ideologjik. Libri i Zmigrod eksploron ideologjitë ekstreme dhe e gjithë karriera e saj është përqendruar në gjetjen e këtyre korrelacioneve. Gjatë intervistës, Zmigrod ndau gjetje nga libri dhe puna e saj shkencore për të argumentuar se ka katër faktorë kryesorë që lidhen me prirjen e dikujt për të mbajtur bindje ideologjike ekstreme.
Me fjalë të tjera, këta janë faktorët që më shpesh çojnë një person drejt ekstremizmit.
Ngurtësia njohëse
“Ngurtësia njohëse është prirja për ta parë botën në mënyrë shumë binare,” thotë Zmigrod. “Është ajo gjendje ku e ke shumë të vështirë të përshtatesh me ndryshimin dhe priret të mendosh vetëm në një drejtim të vetëm mendor, pa kaluar nga një mënyrë mendimi në një tjetër.”
Ka shumë mënyra për të testuar këtë lloj ngurtësie, por metoda e preferuar e Zmigrod është t’i kërkosh dikujt të imagjinojë përdorime të ndryshme për një objekt. Le të themi që të tregoj një shishe Coca-Cola: Për çfarë tjetër mund ta përdorësh?
Lexuesi më i ngurtë do ta ketë të vështirë të mendojë jashtë skemës “ajo mban lëng.” Të tjerë do ta shihnin si mbajtëse qirinjsh, terrarium të vogël, vazo, kripore, e kështu me radhë. Kjo ngurtësi në të menduar shpesh lidhet me ideologji ekstreme. Sa më ngurtë të mendojë një person, aq më shumë ka gjasë të priret drejt ekstremizmit.
Paqëndrueshmëria emocionale
Faktori i dytë është “impulsiviteti emocional” apo paqëndrueshmëria emocionale. Këta njerëz, sipas Zmigrodit, “priren të kërkojnë më shumë ndjesi dhe emocion në jetën e përditshme. Ata duan risi dhe ndjesi. Ky është personi që do të vrapojë drejt e në fund të radhës.”
Kjo nuk është befasuese. Ka kuptim që njerëzit që janë ekstremë në jetën e tyre të përditshme, mund të priren edhe ndaj ideologjive ekstreme. Por kjo lidhet gjithashtu me një grup tjetër karakteristikash shoqëruese, çka Zmigrodi e quan prirja e disa njerëzve “për t’u tërhequr drejt zgjidhjeve të dhunshme dhe vetëflijimit.”
Nëse mendon për miqtë e tu, kush ka më shumë gjasa të hapë sherr? Kush ka më shumë gjasa të bëjë diçka impulsive dhe të hidhet pa parë? Ndoshta do të doje të kontrolloje sa ekstremë janë ideologjikisht.
Amigdala
Dy shenjat e tjera të ekstremizmit janë të padukshme për ne. Përveç nëse, sigurisht, ndodh që po e lexon këtë artikull ulur në një stol me rrota pranë një makinerie MRI. Gjatë intervistës, Zmigrodi zbuloi se ka dy aspekte neurobiologjike të trurit të njeriut që lidhen me një gjasë të rritur për ekstremizëm. I pari ka të bëjë me amigdalën.
“Amigdala është përgjegjëse për përpunimin e emocioneve negative si frika, kërcënimi dhe neveria,” thotë Zmigrodi. “Dhe kjo zonë e trurit është në fakt më e madhe te besimtarët e djathtë sesa te ata të majtë. Dhe ky është një zbulim që është vërtetuar në disa vende, me qindra pjesëmarrës, që ekziston një zonë e trurit që mund të të prijë drejt një ideologjie të majtë ose të djathtë.”
Kemi të dhëna krahasuese dhe grupe provash, fakte dhe vëzhgime. Na mbetet ne, lexuesve, të nxjerrim përfundimet që mendojmë se duhen nxjerrë.
Korteksi prefrontal
Aspekti tjetër neurobiologjik i ideologjisë ekstreme lidhet me “vendimmarrjen më të sofistikuar dhe racionalitetin,” që ndodhet në korteksin prefrontal. Sipas një studimi të vitit 2025 nga Adrián-Ventura et al., botuar në Neuroscience, individët me një “korteks dorsomedial PFC” më të hollë, priren të shfaqin më shumë tipare autoritare, si nga krahu i djathtë ashtu edhe nga ai i majtë, pasi u kontrollua për moshën, gjininë dhe vëllimin total të trurit.
Siç e shpjegon Zmigrodi, “truri ndryshon në funksion dhe në strukturë në varësi të faktit nëse beson një ideologji fundamentaliste apo një më të moderuar.”
Siç e përmendëm më parë, këto janë vetëm vëzhgime korrelative. Kërkohen më shumë studime, dhe ndoshta më shumë teknologji, për të vërtetuar plotësisht shkakun, siç kemi bërë me mungesën e gjumit. Por edhe atëherë, përgjigjja ndoshta nuk do të jetë kurrë bardh e zi.
Të punosh mbrapsht
Formimi i besimeve është një fushë e ndërlikuar që mbledh rreth tryezës neuroshkencëtarë, psikologë dhe filozofë për të debatuar. Nuk do të ketë kurrë një faktor të vetëm që mund të tregojmë me gisht dhe të themi: “Po, kjo do të thotë se Timmy do të bëhet ekstremist.” Natyra dhe edukimi, truri dhe mjedisi, gjenetika dhe rritja ndërthuren të gjitha në një përzierje të ndërlikuar epistemologjike.
Gjithsesi, ajo që është interesante është përfundimi që mund të nxjerrim nga këto vëzhgime, sidomos nga të parat dy. Nëse e dimë që ngurtësia mendore dhe paqëndrueshmëria emocionale e shtyjnë një person drejt ekstremizmit, mund të punojmë mbrapsht për ta zgjidhur problemin. Nëse i rrisim fëmijët tanë që të jenë më pak të paqëndrueshëm emocionalisht dhe i ndihmojmë miqtë tanë të zgjerojnë botën e tyre mendore, mund të shpresojmë të kthejmë pas një trajektore drejt ekstremizmit gjithnjë në rritje. Kur njerëzit tërhiqen në siloset e tyre dhe i bërtasin njëri-tjetrit në fise ideologjike gjithnjë e më të zhurmshme, përfundimi është vetëm i keq. Ndoshta mund ta ndalim këtë prirje. Mjafton të mendojmë për më shumë përdorime të një shisheje Coca-Cola.