Ekzistojnë dy skenarë se si personat e korruptuar mund të zhvillojnë funksionimin e tyre në Maqedoninë e Veriut. Skenari i parë është me një klimë të favorshme për zhvillimin e luftës kundër korrupsionit dhe skenari i dytë është me klimë të pafavorshme për zhvillimin e luftës ndaj korrupsionit. Në skenarin e parë, vendi në vitin 2030 shihet të jetë në fazë të avancuar të negociatave me BE-në. Procesi i ringjallur i anëtarësimit do të jetë terren pjellor për reforma, të cilat nga ana e tyre hapin hapësirë për bashkëpunim më efektiv rajonal midis institucioneve të ngarkuara me luftën kundër korrupsionit. Ndërkohë, nga ana tjetër, skenari i dytë është më pak shpresëdhënës dhe nëse do të ketë një ngadalësim shumëvjeçar të zhvillimit ekonomik në vend, kjo do t’i “shtyjë” qytetarët që të ardhmen e tyre ta kërkojnë jashtë. Këto janë vlerësimet e i dokumentit forsajt analizë i IDSC, raporton Portalb.mk.
“Është jashtëzakonisht e rëndësishme të theksohet se nuk është një parashikim i së ardhmes, por një diskutim sesi faktorët dhe aktorët e korrupsionit mund të zhvillojnë funksionimin e tyre deri në një moment të caktuar kohor, në këtë rast deri në vitin 2030. Analiza e Forsyth shkon një hap më tej dhe ofron një reflektim se cilat mund të jenë problemet e ardhshme për të mundësuar institucionet të përfshijnë fusha të reja veprimi dhe të bazojnë zhvillimin e tyre të planifikuar në një kuptim të tillë. Prandaj, në fund të analizës jepet një përgjigje strategjike, e cila duhet të ofrojë disa fusha veprimi, si zgjidhje për sfidat e identifikuara”, thuhet në dokument.
Në vijim po ua sjellim skenarët e e diskutuar në dokument.
Skenari 1: Klimë e favorshme për zhvillimin e antikorrupsionit
Pas përfundimit të luftës në Ukrainë, Evropa është në rrugën e rimëkëmbjes. Pavarësisht fillimit të përmirësimit të marrëdhënieve me Rusinë, vendet anëtare të BE-së po ndërtojnë një konsensus se ndikimi i saj duhet të reduktohet dhe po e marrin më seriozisht potencialin e ndërhyrjes së saj në Ballkanin Perëndimor.
Nga fundi i vitit 2023, Bashkimi Evropian rikthen besueshmërinë e procesit të zgjerimit duke shpallur një rrugë më të qartë për anëtarësim. Ai i jep shtysë shumicës së vendeve të Ballkanit Perëndimor. Shtatë vjet më vonë, në vitin 2030, Maqedonia e Veriut është në fazën e avancuar të negociatave të anëtarësimit me Bashkimin Evropian.
Falë Procesit të Berlinit, dhe në një masë më të vogël të Ballkanit të Hapur, ka rritje të bashkëpunimit rajonal dhe integrimit të tregut. Nisma politike për integrim ndiqet nga institucionet që duhet të mbikëqyrin importin dhe eksportin e materialeve dhe financave, në mënyrë që të zhvillojnë kapacitete për të parandaluar kontrabandën dhe evazionin fiskal në këto kushte të reja të tregjeve të integruara ndërkombëtare.
Foto ilustrim nga Bermix Studio/Unsplash
Foto ilustrim nga Bermix Studio/Unsplash
Ndonëse vendet e Ballkanit Perëndimor janë larg synimeve të përcaktuara për agjendën e gjelbër, investimet e “gjelbërta” po përshpejtohen.
Progresi ekonomik në Evropë po liberalizon më tej tregun e punës dhe po tërheq punëtorë nga Ballkani Perëndimor. Në vitin 2030, Maqedonia e Veriut ka probleme me mbajtjen e personelit kritik në vend, të cilin përpiqet ta kompensojë me importe. Megjithatë, edhe pse vitet e fundit ka qenë një histori suksesi në aktivitetet e shërbimit, mbetet një problem i dukshëm në sektorë të tjerë kritikë, si shëndetësia. Problem shtesë është mungesa e kuadrove që prodhohen për nevojat e sektorit publik, sepse brezat e rinj zgjedhin arsimin në sektorë që kalojnë lehtësisht në tregun evropian.
Transformimi digjital është në një fazë të avancuar në vitin 2030, shërbimet publike të digjitalizueshme janë transformuar. Gjithashtu, ka përfunduar automatizimi i disa proceseve të brendshme në administratën publike, duke përdorur teknologji të reja. Falë reformave në vazhdim dhe vëmendjes që i kushtohet luftës kundër korrupsionit, vendi po zbaton një transformim digjital që përfshin një perspektivë integriteti. Kështu, shërbimet digjitale dhe automatizimi auditohen dhe kontrollohen rregullisht për të parandaluar që të ndërtohen në to dobësi diskriminuese ose diskrecionale, gjë që do të vinte në pikëpyetje barazinë dhe ligjshmërinë e vendimeve të marra me ndihmën e algoritmeve.
Në vitin 2030, Maqedonia e Veriut ka hyrë në reforma në sundimin e ligjit. Ndonëse janë në një tendencë rritëse dhe të kushtëzuara nga procesi i anëtarësimit, përsëri ka incidente të herëpashershme të nacionalizmit dhe populizmit që ngadalësojnë procesin. Paralelisht me këto incidente, faktorë të jashtëm përpiqen të shfrytëzojnë situatën, por elasticiteti i përmirësuar falë aksesit dhe ciklit të investimeve funksionon dhe e zbut pjesërisht situatën.
Në vitin 2030 tashmë mund të shihen frytet e reformave në drejtësi. Presioni nga integrimi evropian i lejon këshillit gjyqësor dhe këshillit të prokurorëve publikë, me një përbërje reformiste, të shtyjnë përgjegjësinë për aktorët kryesorë të korrupsionit në sektor dhe të mundësojnë një klimë përgjegjësie. Kjo përmirëson efikasitetin në ndjekjen e rasteve dhe përmirëson klimën e ndjenjës se nuk ia vlen të marrësh pjesë në korrupsion. Megjithatë, rritja e efikasitetit sjell edhe rrezik pasi hetohen rastet e lidhjeve mes politikës dhe botës së krimit.
Hetimet e krimeve më të rënda që lidhen me krimin e organizuar kontribuojnë në rritjen e rrezikut për prokurorët dhe gjyqtarët publikë nga njëra anë, por edhe aktorët e jashtëm, veçanërisht gazetarët.
Mungesa e stafit në sektorin publik është e dukshme. Pavarësisht atmosferës pozitive të reformave, ka mungesë të personelit të ri, sepse kapitali njerëzor është i orientuar në sektorin privat ose jashtë vendit. Importimi i fuqisë punëtore nga jashtë nuk funksionon njësoj si në sektorin privat, ndaj shteti siguron investime në arsim dhe paga më të larta për sektorin publik. Lidhjet klienteliste të qeverisë me administratën publike janë reduktuar, por nuk janë çrrënjosur, gjë që ul efektivitetin e reformave. Punësimi i personelit të nevojshëm në institucionet e ngarkuara me luftën kundër korrupsionit pengohet më tej nga opinioni publik i pakënaqur me vëllimin e administratës.
Skenari 2: Klima e pafavorshme për zhvillimin e antikorrupsionit
Lufta e Rusisë në Ukrainë është shndërruar në paqëndrueshmëri të zgjatur me përshkallëzim të herëpashershëm të përleshjeve ushtarake. Vendndodhja e konfliktit – në periferi të Evropës mundëson lehtësimin e tregtisë ilegale të armëve që pasuron dhe forcon më tej rrjetet rajonale të krimit të organizuar që veprojnë edhe në Ballkan. Fokusi i anëtarëve të BE-së dhe NATO-s për të parandaluar kërcënimet hibride ndaj stabilitetit të Ballkanit Perëndimor shkakton një fokus më të madh në politikat e sigurisë dhe stabilizimit. Strategjia për të kënaqur dhe qetësuar strukturat e pushtetit në BP që mund të shkaktojnë konflikte ndikon negativisht në potencialet reformuese në rajon. Në kushtet e ambicieve evropiane të ngadalësuar, Ballkani i Hapur po bëhet procesi dominues i integrimit ekonomik rajonal. Kjo mbart rrezikun e formave të reja të mashtrimit, përsa i përket kontrabandës dhe evazionit fiskal, të cilin institucionet mezi e sanksionojnë për shkak të interesit të pamjaftueshëm për investime në reforma.